Schuilgelegenheid “Noordertunnel” Utrecht CS

Inleiding 

Algemeen,
Als onderdeel van de Civiele Verdediging is in 1979 in de Noordertunnel van het station Utrecht een schuilgelegenheid aangebracht voor zo’n 2000 personen. Na afloop van de Koude Oorlog heeft deze zijn functie al verloren en na de renovatie van de tunnel in 2010 was deze ook niet meer als zodanig bruikbaar. Bij deze verbouwing is de dubbelfunctie wel zichtbaar gemaakt voor de passanten, o.a. door een inkijk in de technische ruimte, het rood schilderen van de zichtbare delen en een audiovisuele presentatie. Momenteel wordt Hoog Catharijne gemoderniseerd waarbij een deel van de nieuwe funderingen precies op de plek komt van de overgebleven delen van de atoombunker waardoor deze niet meer zichtbaar zal zijn.

Voordat het zover  is wilde de Gemeente Utrecht voor de allerlaatste keer de bunker openstellen en heeft aan het Museum Bescherming Bevolking – MBB gevraagd rondleidingen te organiseren.  De tickets voor de beschikbare dagen en uren waren binnen 3 uur uitgegeven. De extra daarop aangeboden extra rondleidingen  waren ook weer met 2 uur vergeven. De rondleidingen hebben plaats gevonden op vrijdag 9 en zaterdag 10 en 18 juni 2016. In totaal zijn er meer dan 40 rondleidingen verzorgt waarbij 375 bezoekers zijn ontvangen.

Noordertunnel

Ontstaan,
De voetgangerstunnel ‘Noordertunnel’ van het CS station te Utrecht heeft tevens de functie van openbare schuilgelegenheid. Deze bood bescherming tegen de indirecte gevolgen van een ontploffing van een atoombom en (gif)gassen.

Na de overwinning op Duitsland en het einde van de tweede wereld oorlog kwamen de bondgenoten van weleer de VS, Engeland en Frankrijk tegenover Rusland te staan en werd Europa verdeeld in twee invloedssferen, gescheiden door het IJzeren Gordijn. Door het omstaan van deze zogenaamde “Koude Oorlog” was de kans op een daadwerkelijk conflict reëel en een voorbereiding daarop dan ook wenselijk.
luchtfoto utrecth cs

Door een deel van de tunnel af te sluiten ontstaat een schuilgelegenheid met een capaciteit voor 1920 personen. Het schuilgelegenheidbeleid Nederland was er op gebaseerd dat iedereen in zijn eigen omgeving een schuilgelegenheid heeft: kelders, fietsenstallingen en zelfs de kast onder de trap worden geadviseerd als een goede schuilplaats. De openbare schuilgelegenheden zijn er om de bevolking een onderdak te geven die niet direct in de omgeving van hun eigen huis zijn. Het streven was dan ook om uiteindelijk de beschikking te hebben van openbare schuilgelegenheden waar 10 % van de Nederlandse bevolking een plekje kan vinden. Bij het verblijf in een openbare schuilgelegenheid wordt uitgegaan van een verblijf van maximaal 3 dagen. In de openbare schuilgelegenheden zijn geen noodvoorraden voedsel aanwezig. Iedereen wordt dan ook geadviseerd om voor die periode zelf eten mee te nemen (?).

noorder opvangruimtenoorder renovatie

Om het schuilgelegenheidbeleid te stimuleren wordt eind 60er jaren de combinatiebouw gestimuleerd. Constant wordt er bij nieuwbouwprojecten gekeken of er ook openbare atoombestendige schuilkelder in kan worden aangebracht. Dit vindt ook plaats bij de bouw van de Noordertunnel in 1979. Eind jaren 80 eindigt de Koude Oorlog en wordt besloten dat beschermingsmaatregelen in deze vorm niet meer noodzakelijk zijn en de Noordertunnel heeft zijn functie van openbare schuilgelegenheid bij de renovatie van de Noordertunnel in 2010 dan ook verloren. Om de herinnering levend te houden voor het langslopende publiek zijn de zichtbare delen van het schuilkeldergedeelte fel rood geschilderd. Hierdoor zijn de vele deuren en afsluitstroken van de roldeuren herkenbaar. De roosters van de luchtinstallatie zijn overal goed zichtbaar. En de afsluitdeuren en de apparatuur in de afgesloten technische ruimte zijn nog in zijn geheel aanwezig.

noorder ingagn technieknoorder ingang 2

Twee openingen op de plek van een gasvrije roldeur bieden een unieke blik in de technische ruimte met de luchtbehandelingsinstallatie, de aggregaat, de douches en de ‘hometrainers’ bedoelt om de ventilatie draaiende te houden voor het geval de stroom uitviel. De gasdeur zit in geopende stand juist voor de ingang van de technische ruimte. De bezoeker krijgt op een monitor met films en foto’s een beeld over het tijdvak van de Koude Oorlog.

Werking van de atoomschuilkelder,
De schuilkelder biedt natuurlijk geen bescherming tegen de directe ontploffing van een atoombom, maar wel tegen de radioactieve straling (fall-out). Door de tunnel hermetisch van de buitenwereld af te sluiten wordt de straling buiten gehouden. Gasdichte deuren zorgen hiervoor. De Noordertunnel heeft vijf van deze gasdichte roldeuren. In vredestijd zijn deze in speciale ruimten geschoven. Bij het in gebruik stellen van de schuilkelder worden deze naar buiten geschoven en sluiten dan de toegangen tot de tunnel af. Naast deze roldeuren zijn deuren geplaatst waardoor men de schuilkelder kan betreden.

Men passeert eerst een druksluis. Er heerst overdruk in de tunnel om geen radioactiviteit of gassen binnen te krijgen. Na het openen van de eerste deur moet gewacht worden op het openen van de tweede deur totdat alle vervuilde lucht ververst is. Nu komt men in de gassluis. Hier wordt men gecontroleerd op mogelijke besmetting.

Bijnoorder vuilekleding besmetting dient men de noorder doucheskleding te deponeren in de speciale kluis. Hierna gaat men onder de douche en krijgt men nieuwe kleding uitgereikt.In de tunnelbuis zijn units geplaatst waar men aan kan zitten maar ook kan slapen. Deze zit-lig eenheden zijn speciaal ontwikkeld om zo veel mogelijk mensen de mogelijkheid te geven om de schuilkelder te betreden. Achter de wanden van de tunnel zijn dan ook ruimten waar deze zit-lig eenheden als kleine pakketjes liggen opgeslagen. Bij het operationeel maken van de schuilgelegenheid worden deze in elkaar gezet. Het is mogelijk om 9 personen een zit en een ligplaats te geven op een vloeroppervlakte van 2 m2. Tijdens het ontwerp van de tunnel is er ook een indelingsplan gemaakt op welke wijze de zit-lig eenheden geplaatst moeten worden om een zo’n groot mogelijke capaciteit aan opvang te realiseren. Vaak werden tekens geplaatst op het plafond zodat de plaatsing van de units niet verzand in een geschuif van units. De ruimten waar deze zit-lig eenheden hebben gelegen zijn nog aanwezig maar zijn nu niet te betreden omdat er nieuwe technische apparatuur is geplaatst.Zit Slaapeenheid

Radioactief stof wordt buitengehouden door het creëren van overdruk binnen de schuilkelder. Hiervoor is een zware luchtbehandelingsunit aanwezig. Eén van de ruimten achter de tunnelwand is dan ook voorzien van indrukwekkende ventilatoren. Deze zuigen de lucht aan van buiten en persen dit door de tunnelbuis. Naast het opbouwen van een zekere overdruk is deze ventilatie ook noodzakelijk voor de aanwezigen. De warmteproductie van +/- 2000 mensen in een afgesloten ruimte is bijzonder groot. Ventilatie, koeling en ontvochten zijn dan ook zeer belangrijke zaken die geregeld zijn. De aangezogen lucht moet gefilterd worden. Hiervoor wordt de lucht door indrukwekkende zandfilters gevoerd. Tegen gassen wordt gebruik gemaakt van actieve koolstoffilters. Speciale apparatuur houdt de kwaliteit van de lucht (koolmonoxide CO) in de gaten.

noorder filters

De beroemde fietsen zijn als noodvoorziening aanwezig. Bij uitval van de elektriciteit kan men de luchtbehandeling in de schuilgelegenheid m.b.v. de fietsen in stand houden (deze dienen dus NIET om elektriciteit onoorder schakelkastp te wekken!).

Er is een bronwaterinstallatie geplaatst om over water te beschikken voor de toiletten bij het wegvallen van het waterleidingnet. Sanitaire voorzieningen zijn getroffen door de aanwezigheid van een groot aantal toiletten. Grote vuilwatertanks zijn aanwezig omdat een open aansluiting op het riool tot gevaar kan leiden. Er is ook een doorgang naar een perron waar geen gasdichte roldeur is geplaatst maar een tweetal drukdeuren. Deze deuren worden afgesloten en aan de buitenzijde wordt de ruimte gevuld met zandzakken.

Binnen iedere schuilkelder is een kleine organisatie aanwezig die de techniek verzorgt, maar die ook de opvang regelt van de gebruikers van de schuilkelder. Een speciale ordedienst is aanwezig om opstootjes en irritaties in bedwang te houden. Immers, men zit hier dicht op elkaar onder bijzondere omstandigheden! Hoe, en of, dit gewerkt zou hebben, heeft zich in de praktijk gelukkig nooit hoeven te bewijzen.

noorder plattegrond

Zie voor verdere ontwikkelingen: www.utrecht.nl en www.cu2030.nl

Samensteller Hans Jacobs Juni 2016 MBB
Foto’s: Collectie MBB, MBB, e.a. via internet
Geraadpleegde bronnen:

Titel Auteur / organisatie Versie / datum
Noordertunnel: een tunnel met dubbele functie Mark Witte NCCB 16 april 2010
Gidsenhandleiding MBB Rijswijk Raphael Smid MBB V5.0 maart 2016
De Russen komen Mark Traa 2009
Atoomgevaar? Dan zeker de B.B. Bart van der Boom 2000
Schuilstad Koos Bosma 2006
Wikipedia N.N N.V.T.